Áhugaverðir staðir 

Manngerðir hellar

Um uppruna manngerðra hella á Íslandi

Antoníusarmessa er um miðjan janúar. Hún er til minningar um Antoníus einsetumann í Egyptalandi, stofnanda fyrstu munkareglunnar, um 305 e. Krist. Synir Egyptans, keltneskir menn “Paparnir” fóru að ráði hans og fóru frá Írlandi og settust að í Færeyjum. Stunduðu þar fjárbúskap og er þaðan komið nafnið á eyjarnar. Írskar sagnir segja að þessir einsetumenn hafi flúið fráFæreyjum um  árið 750, undan ágangi víkinga og farið til landsins Thule í norðri, þar sem sólin sest aldrei og hægt sé að leita sér lúsa á nóttinni. Þess er og getið í Landnámuað við landnámhafi hér verið fyrir írskir munkar. Bústaðir Papanna í heimalandi þeirra á Írlandi voru hlaðin býkúpuhús eða hellar. Þetta voru einsetumenn, þeir fjölguðu sér ekki og söfnuðu ekki veraldlegum gæðum.Þeir höfðu nógantíma til að höggva sér hús í stein.

Hellarnir við Efra-Hvol heita Írahellar og er Íraheiði fyrir ofan. Þessir hellar eru í bakkanum fyrir neðan sumarbústaðinn á Þórunúps-afleggjaranum. Margir þessara manngerðu hella á Íslandi voru gerðir á 19 öld, en heiti þessara staðfesta það að þeir séu frá því fyrir landnám.

Efra-Hvolshellanir eru þrír, tveir samliggjandi og einn stakur sem er talinn næst lengsti manngerði hellir á landinu, eitthvað nálægt 45 metra langur. Ekki er þó hægt að komast nema inn í einn þriðja af honum, sökum moldar við hrun á hlöðnu loftopi fyrir um 100 árum.Ekkier talin nein hætta á frekara hruni og stendur til að moka út því sem hefur runnið inn í hellana, leggja stíg að þeim, gera smá bílaplan og merkja.

Efra-Hvolshellar eru friðlýstir.

Kverkarhellir

Kverkarhellir er í Seljalandskverk, eða Kverkinni eins og hún er kölluð dags daglega. Land þetta gaf Arnlaug Samúelsdóttir á Seljalandi þann 25 janúar 1955, Skógræktardeild Vestur-Eyjafjalla til minningar um eiginmann sinn, Kristján Ólafsson undir skógrækt. Árið 1981 (1989 formlega) var félagsskap afkomenda gefanda, Kverkarsamtökunum, afhent landið til umsjónar og hafa þeir sinnt plöntunarstörfum síðan, af alúð og er þar í dag vaxinn upp allmyndarlegur skógarlundur og þar í brekkunni er hellirinn. Hann er um 20 metra langur og var þar á árum áður, þingstaður Vestur-Eyfellinga. Kverkarhellir var hreinsaður út árin 2000-2001 og bentu rannsóknir þar til mannvistaleifa frá því um landnám. Það er öllum velkomið að ganga um reitinn, sem er aðgengilegur og ágætur stígur er upp að hellinum, en vinsamlegast farið gætilega með eld. Hellirinn er friðlýstur 

Rútshellir

Rútshellir er í Hrútafelli (etv. Rútafell eða Hrútahellir). Þetta er heljar hellir og ofantil í honum er afhellir með það hátt til lofts, að eins og sjá má af holum í vegg, þá hefur einhvern tíman hefur verið sett upp í honum milligólf. Innst í þessum helli er silla, sem má ímynda sér að hafi verið svefnstaður manna. Þar fyrir ofan má sjá úthöggvinn kross. Í þessu bæli er gat niður í hellinn fyrir neðan og gæti það hafa verið gert til þess, að hitinn af skepnunum í neðri hellinum hafi leitað þar upp og yljað þeim er á sillunni sváfu. 

Til eru margar þjóðsögur um þessa hella og nágrenni þeirra

Ein segir frá þrælum Rúts er hellirinn er skírður eftir, en þeir vildu vega hann. Bæli hans átti að hafa verið fyrir neðan umrætt gat og höfðu þeir gert gatið einhverju sinni er hann var úti og ætluðu þeir sér að leggja til hans með spjótum er hann kæmi til baka og legðist til hvílu. Hann kom heim og lagðist til svefns, en varð þeirra var og elti þá uppi og vóg, þeim síðasta er hét Guðni, náði hann upp á jökli við stein þann er heitið hefur síðan Guðnasteinn.

til lands árið 1936 til að rannsaka og leita að gömlum minjum um víkinga. Þeir komu í Rútshelli og dvöldu þar nær allan tímann. Þeirra niðurstaða var að hellirinn hefði verið hof í heiðnum sið, þar væri blótsteinn með úthöggnum festingum til að binda dýrið sem skyldi fórnað, þar fundu þeir hlautbolla fyrir blóðið og þaðan rennu í gólfinuað skál sem gat tekið restina af blóðinu. Þá var og þar greip í gólfinu þar sem skurðgoðið hafði verið skorðað í.

Hellirinn er merktur af þjóðminjasafni Íslands og er friðlýstur.

Steinahellir

Steinahellir er alveg við veginn, fyrir ofan Holtsós. Líklegt er að þarna hafi verið hellir frá náttúrunnar hendi og hann verið stækkaður til að gerahann að betra hýbýli. Áberandi er í þessum helli, hve mikið er af Tófugrasi í hellisloftinu. Austur Eyfellingar notuðu hellinn sem þingstað á 19 öld og má sjá af gömlum myndum að þá hefur verið smíðaður fyrir hann timburveggur til að loka honum.

Árið 1858 gerðu Eyfellskir bændur uppreisn gegn sýslumanni Rangæinga og Trampe stiftamtmanni, en þeir höfðu gert bændum að baða allt fé í sveitinni gegn fjárkláða. Gripu bændur svipur sínar og tókst nær að hrekja sýslumann í Hellisvatn, sem er fyrir neðan hellinn og þar skyldi sýslumaður sjálfur baðaður verða. Stiftamtmaður varð þá hræddur og tók aftur fyrri skipanir sínar og bjargaði þar sýslumanninum. Riðu þeir sneyptir á brautu, en Bændur tóku nú hesta sína og á bak með sköllum og hlátrum og riðu heim léttan og glaðan og sögðu hinum, er heima sátu, hvernig farið hefði; hinir þökkuðu fyrir dugnaðinn, komu með pytluna og var þá drukkið fundarminni.

Til eru margar sagnir af álfum og huldufólki, bæði í og við hellinn. Hellirinn er friðlýstur.

Seljalandshellir

Seljalandshellir er á bæjarhlaðinu fyrir ofan bæina í Seljalandi. Þessi hellir er líklega einna mest skreyttur eða úthöggvinn af Papahellunum, með fjöldann allan af krossum frá ýmsum heimshlutum, ásamt fangamerkjum. Hellirinn er friðlýstur.

Vatnsdalshellir

Vatnsdalshellir er fyrir ofan bæinn Vatnsdal um 17 km. frá Hvolsvelli. Um það bil 20 m frá veginum upp að Þríhyrningi er hellirinn sem fáir vita af og sést tæplega úr bíl nema maður viti af honum.  

 

Til er þjóðsaga um Vatnsdalshelli; 

Kerling ein, finnsk að ætt, bjó með dóttur sinni í Kaupmannahöfn og leigðu þær út herbergi fyrir námsmenn. Einn veturinn bjó hjá þeim íslendingur. Er fór að líða á veturinn fór hann að furða sig á því að á borðum var alltaf nýr silungur eða úrvals lambaket. Ekki fékk hann nein svör er hann spurði um hvernig stæði á því. Dóttir konunnar og námsmaðurinn íslenzki fóru nú að slá sér eitthvað upp saman og hugðu mæðgurnar að þar væri e.t.v. kominn væntanlegur tengdasonur. Eitt sinn er hann spurði um matföngin þá leiddu þær mæðgur hann fram í eldhús og sýndu honum þar ofurlitla holu ofaní eldstónna. Þar ofaní renndu þær færi og dorguðu upp spriklandi silungi. Hann varð af vonum undrandi, en þær tjáðu honum að þær seiddu silunginn til sín úr Vatnsdalstjörn á Íslandi, en kjötið fengu þær þannig, að þær seiddu til sín vænsta sauðinn úr Vatnsdalshelli. Stráki leist ekki á blikuna og um vorið stakk hann af frá kvonfangi sínu heim til Íslands. Er þangað kom fór hann að Vatnsdal og sagði heimilisfólki frá seiðkerlingunum og hættu menn þá að undrast óútskýranlegt sauðahvarf og var hætt að nota hellinn sem fjárhús. Er seiðkerlingin varð vör við þetta, varð hún svo reið að hún lagði það á vatnið, að allur silungur í því skildi verða að hornsílum og hefur svo verið síðan.

Vatnsdalshellir er friðlýstur.

Þórunúpshellar 

Þórunúpshellar eru eins og nafnið gefur til kynna á Þórunúpi. Hellarnir eru tveir og er gengt á milli þeirra með göngum og eru þeir friðlýstir af þjóðminjaverði þar sem þeir eru tilhöggnir af mannahöndum. 

Náttúrugerðir hellar

Mögugilshellir

Mögugilshellir er í Þórólfsfelli í Fljótshlíð. Þessi hellir er vel þekktur af heimamönnum og hellakönnuðum. Hellirinn er í blágrýtisæð og hefur hann myndast vegna gasbólu eða loftþrýstings. Hann er um 15 metra langur. Hellisveggirnir eru þaktir blágrýtistaumum og innarlega í honum eru einhvers konar gúlar um ½ m að þvermáli, allt kolsvart og gljáandi. Hellirinn er náttúrufyrirbrigði, einstakur sem slíkur og ekkert skyldur við hraunhellana okkar. Hellinum hefur verið lýst svo í náttúrufræðiritum;“einstakur og ekki vitað um annan svipaðan, hvorki hér á landi né annars staðar á jörðinni”.

Hellismuninn liggur neðarlega í Mögugili og niður gilið rennur lítill lækur. Vegna nálægðar við lækinn fylltist hellismunninn í vorleysingum fyrir rúmum 30 árum.

Fyrir um 15 árum tóku sveitungar sig til og gerðu bílastæði fyrir neðan gilið og mokuðu hellinn upp að hluta. Efri hellirinn eða “göngin” voru mokuð upp. Það voru um 6 metrar. Þá var gerður um 1,5 m hár garður til að varna þess að aftur rynni inn í hellinn. Þessi garður sópaðist í burtu um veturinn og hellirinn fylltist á ný. Sveitarstjórn Rangárþings Eystra ákvað í vetur að hefjast handa aftur við að hreinsa út úr hellinum. Í sumar hefur vaskur hópur manna mokað frá munnanum og inn í hellinn, þannig að hægt sé að skríða inn í efri hellinn. Það er mikil vinna að moka út úr hellinum, en margar hendur vinna létt verk og verður haldið áfram við útgröft í ágústmánuði. Til stendur síðan að loka svo gatinu yfir vetrarmánuðina, svo ekki renni inn í hann aftur.

Núpshellir er við bæinn Núp í Fljótshlíð í um 3 km fjarlægð frá Hvolsvelli. Hellismuninn sést frá þjóðveginum og þaðan að sjá er þetta ekki stór hellir þar sem mikill klettur er fyrir munnanum en hann féll í jarðskjálftunum 1896. Hellirinn hefur verið nýttur sem útihús fyrrum og er líklega með stærstu móbergs hellum á Suðurlandi, frá náttúrunnar hendi. Í honum eru fornar rúnir og berghöld til að binda stórgripi við.

Hellirinn er í einkaeign.

Paradísarhellir er einn af þekktustu hellum landsins, ekki hvað síst fyrir að hýsa Hjalta (Barna-Hjalta) ástmann og síðar eiginmann Önnu stórbónda í Stóru-Borg.

Flestum ætti að vera fært að komast upp í hellirinn en þór er það nokkuð klifur og nauðsynlegt að fara að öllu með gát. Hægt er að styðja sig við kaðal á leiðinni sem gerir klifrið mun þægilegra, erfiðast er að komast fyrsta spölinn er auðveldar ofar. Á leiðinni upp má finna hreiðurstæði fýlsins sem hefur komið sér vel fyrir í skútum og á syllum.

Hellismuninn er frekar þröngur en þó er auðvelt að komast inn um hann. Aðeins þarf að beygja sig lítillega. Fyrir innan er rúmgóður hellir, um 5,5 metrar á lengd þar sem hann er lengstur og 3 metrar á breidd. Nokkuð hefur verið meitlað af stöfum í hellisveggina. Að innan er helst að finna mosagróður.

Þjófhellir
Fyrir ofan Þríhyrning rennur Þjófá og í henni eru tveir fallegir fossar og hellisskúti sem er mjög vandfundinn. Í þessum helli dvöldu tveir þjófar á árunum 1743-44  og voru þeir hengdir á Þingskálaþingi er þeir náðust

Skógar og lundir

Drumbabót er á aurunum vestur af Auraseli í um 9 km fjarlægð frá Hvolsvelli. Á Drumbabót hafa alla síðustu öld verið að koma upp úr sandinum, trjábolir miklir sem nú nýverið hafa verið rannsakaðir og eru taldir 1600 ára gamlir. Þeir eru allir í lífstöðu og því er talið að skógurinn hafi eyðst í hamfarahlaupi og það líklega úr Eyjafjallajökli. Jeppaþarf til að komast að Drumbabót og þarf að fáleyfi / leiðsögn heimamanna til að komast þangað. Varast skal að hreyfa við þeim minjum sem þar eru.

Í Múlakoti í Fljótshlíð bjó Árni bóndi Einarsson. Hann var mikill skógræktarmaður og kemur mjög við sögu við friðun Þórsmerkur á fyrri hluta síðustu aldar. Árið var 1935 og þá voru í landinu starfræktar 3 gróðrarstöðvar er framleiddu trjáplöntur. Þetta var engan veginn nóg og fluttar voru inn plöntur, m.a. frá Danmörku á þessum tíma. Einar E. Sæmundsen var þá skógarvörður á Suðurlandi og bauð Árni Skógræktinni m.a. kartöflugarðinn sinn undir græðireit, endurgjaldslaust ef Skógræktin sæi um að girða svæðið af. Þessi gróðrarstöð var í gangi fram undir 1950, en þá voru Tumastaðir komnir í gagnið, sem stærsta trjáplöntu-uppeldistöð í landinu.

Mikið tegundaval er í Múlakoti af trjám og eru m.a. hæstu tré á Íslandi í þessum lundi, ásamt því að hæstu tré einstakra tegunda er einnig þar að finna. Vestast í lundinum hafa verið byggðartröppur til að komast upp á klettana fyrir ofan og í skóginn þar. Hafa skyldi aðgát á krökkum þegar upp er komið.

Frá kirkjunni á Hlíðarenda er hægt að ganga í austur yfir í  Nínulund í Nikulásarhúsum (um 150 metrar). Þar var fædd árið 1892 Nína Sæmundson, sem var fyrst íslenskra kvenna til að leggja fyrir sig höggmyndanám. Eftir nám bjó hún ein 30 ár í Bandaríkjunum og varð þar ein af okkar frægustu myndhöggvurum, en eftir hana eru verk víða um heim. Í minningarreitnum hefur verið komið fyrir styttunni “Móðurást”, en það verk fékk fyrstu verðlaun í samkeppni í Los Angeles og tóku yfir þúsund listamenn þátt í þessari samkeppni.

Gljúfrabúi er við tjaldstæðin í Hamragörðum. Þetta er fallegur foss sem er að hálfu falinn á bak við móbergskletta,en þó glittir í hann á bakvið fallegar kynjamyndir í klettunum. Fyrir það er Gljúfrabúi sérstakur, að hægt er að klifra upp á klettana (Franskanef) fyrir framan fossinn og er það áhrifaríkt að geta horft á fossinn úr lítilli fjarlægð upp í miðjum fossi. Klifrið er þó e.t.v. ekki fyrir mjög lofthrædda og þarf að halda sér í keðjur á kafla. Hafa skal aðgát á börnum og unglingum og yngsta kynslóðin á ekkert erindi þarna upp.

Í Hamragörðum er eins og fyrr getur tjaldstæði, sem eru ágætlega útbúin, með salernum, sturtum, tenglum fyrir rafmagn og leiktækjum fyrir börnin. Gljúfrabúi er friðlýstur.

Gluggafoss er í Merkjá, rétt fyrir innan Þorsteinslund er mjög fagur foss, sem fellur fram af móbergsklettum og nefnist Gluggafoss. Fossinn er friðlýstur.

Seljalandsfoss er líklega eina best þekkti foss landsins, enda er hann mjög ferðamannavænn. Seljalandsáin á upptök sín upp á heiðinni fyrir ofan, rennur um Tröllkonugil, sem heitir eftir tröllkonu einni sem var að flýja hávaðann í kirkjuklukkunum í Ásólfsskála. Hægt er að ganga á bak við fossinn og koma fram hinu megin við hann, eða með öðrum orðum, ganga undir hann.Á kafla getur verið blautt á leiðinni, en það er alltaf þurrt á bak við hann. Þar er óviðjafnanlegt að standa og horfa á þetta mikla vatnsfall, falla yfir höfuð manns úr rúmlega 60 metra hæð. Seljalandsfoss er upplýstur á kvöldin og veturna.

Við bílastæðin fyrir neðan fossinn hefur verið komið fyrir salernum, enda er þarna stanslaus straumur ferðamanna. Mjög fallegt er síðan að ganga frá fossinum og yfir á tjaldstæðin við Hamragarða, en við þann göngustíg undir klettunum er mikið af Hvönn, Blágresi og öðrum blómjurtum.

Seljalandsfoss ásamt brekkum er friðlýstur.

Þjóðsagan

segir að Þrasi landnámsmaður hér á Skógum hafi falið gull sitt í kistu undir fossinum, þar sem illfært væri að því. Lengi vel mátti sjá í annan gafl kistunnar undir fossinum og einhverju sinni fóru þrír menn frá Skógum og vildu freista þess að ná kistunni. Við illan leik komust þeir það nálægt kistunni að þeir komu krók í járnhring þann er var á hlið kistunnar. Var nú tekið á, en kistan var það þung að járnhringurinn losnaði af kistunni og lauk þar með þeirri ferð. Járnhringurinn var síðan settur á kirkjuhurðina í Skógum og er nú geymdur á Skógasafni.

Skógafoss og áin ofan og neðan við fossinn er friðlýst náttúruvætti.

Í Rangárþingi eystra er ein helsta náttúruperla landsins en það er Þórsmörk og afréttirnir í kringum hana, með Eyjafjallajökul á aðra hönd og Goðalandsjökul / Mýrdalsjökul á hina höndina. Þórsmerkursvæðið er mjög giljótt, kjarri vaxið upp í brekkur og er mjög fjölbreytilegt. Ótalmargir áhugaverðir staðir eru á þessu svæði s.s. Snorraríki, Sóttarhellir, Álfakirkja, Stakkholtsgjá og steinbogi í Stóra-Enda. Ekki er fært í Þórsmörk nema á stórum jeppum eða rútum og hafa skal í huga að litlar sakleysislegar ár, geta breyst í stórfljót á nokkrum klukkutímum. Þrátt fyrir þessa farartálma er Þórsmerkursvæðið með vinsælli ferðamannastöðum á landinu.Þórsmörk, Almenningar og afréttir sunnan Krossár vestur að Jökultungum eru friðlýst sökum fjölbreytts og fagurs landslags. Skóglendi er þar í skjóli jökla og að hluta til í umsjá Skógræktar ríkisins

Vegurinn inn á Einhyrningsflatir liggur um Tröllagjá. Tröllagjá endar niður við Markafljót á móts við Húsadal. Þar eru uppi hugmyndir um að setja göngubrú yfir fljótið og jafnvel akfæra brú, sem mundi geraleiðina í Þórsmörk næstum fólksbílafæra. Göngubrú þarna yfir, mundi fjölga Laugarvegunum í eða úr Þórsmörk.

Í Tröllagjá er Valshamar og Valshamarsgil sem er skemmtilegt að ganga inn.

Drangurinn er mjög sérstök náttúrusmíð, þar sem hann stendur einn sér fyrir neðan bæina í Drangshlíð. Þjóðsagan segir að Grettir Ásmundsson hafi verið að sýna krafta sína og hrundið þessum kletti úr Hrútafelli og eftir standi skarðið sem er fyrir ofan Skarðshlíð. Undir þessum kletti eru hellar og skútar sem byggt hefur verið fyrir framan í gegnum aldirnar og standa þau flest enn. Þessi hús eru gott dæmi um fornmannahús, enda hafa þar verið tekin upp atriði og kvikmyndir s.s. “Hrafninn flýgur”.

Drangurinn og næsta nágrenni hans er friðlýstur.

Söguslóðir

Þorsteinn Jónsson tók saman